Các tộc người

Dân Tộc La Ha

28-09-2016 - 15:41 - 301 lượt xem

pa Vệ Sủ

 

La Ha là cư dân bản địa sinh sống trên vùng Tây Bắc Việt nam. Vào thế kỉ XI-XII người Thái thiên di đến vùng đất này, họ đã gặp tổ tiên người La Ha. Chủ nhân của việc khai thác ruộng nước ở vùng lòng chào của thung lũng đầu nguồn sông Hồng, sông Đà. Vì vậy, khi làm lễ cúng Mường, người Thái vẫn giữ tục đặt cỗ ‘trâu trắng tế thần Ăm Poi,một thủ lĩnh nổi tiếng của người La Ha trước đó.

La Ha hay là Khá Phlao là tên đồng bào tự gọi. Nhóm địa phương gồm có La Ha ủng, La Ha Phlao. Tiếng nói dân tộc La Ha thuộc nhóm ngôn ngữ Ka Đai thuộc ngữ hệ Nam Á có nhiều yếu tố Môn – Khmer, Tày – Thái.

Dân tộc La Ha có khoảng 9.533 người cư trú chủ yếu ở hai tỉnh Sơn La và Lai Châu.

Đại bộ phận người La Ha hiện vẫn còn thuần thục canh tác nương rẫy kết hợp với ruộng nước. Các sản phẩm nông nghiệp chủ yếu là lúa nếp,ngô nếp, khoai nương, sắn, bông.

người La Ha duy trì 3 hình thức canh tác

Hình thức thứ nhất là du canh du cư, hoàn toàn sinh sống bằng canh tác nưỡng rẫy. Chặt phá rừng cây, để khô nỏ rồi đốt cháy thành tro, gieo trồng cây bằng cách chọc lỗ bỏ hạt.

Hình thức thứ hai là bán định canh định cư, sinh sống bằng nghề canh tác nưỡng rẫy, kết hợp với làm thêm một số ruộng lúa nước bằng cuốc.

Hình thức thứ ba là định canh định cư, sinh sống bằng canh tác ruộng lúa nước kết hợp với canh tác nương rẫy.

người La Ha phát triển chăn nuôi gia gia súc, gia cầm, hái lượm, săn bắt, đánh cá. Đồng bào đan lat đồmây tre.Phụ nữ giỏi việc dệt vải để tự túc cái mặc.

người La Ha thường xuyên ăn cơm nếp theo kiểu đồ xôi, tháng thiếu gạo mới ăn cơm tẻ đôn thêm ngô, sắn.

người La Ha cũng có tục nhuộm răng đen và ăn trầu, ở một vài nơi có tục ăn đất thó sấy khô như người Kinh vùng Lập Thạch (Vĩnh Phúc) trước đây. người La Ha cả nam và nữ trang phục hoàn toàn giống người Thái.

Từ phương thức canh tác nêu trên, nhà ở của người La Ha có hai loại:

Thứ 1 là kiểu nhà tạm dựng từ các cột gỗ có sẵn ngoàm cùng với những thanh dầm gỗ, tre ít gia công, với sàn buông, phên nữa, mái lá. Hai đầu mái lượn hình bầu dục mà đồng bào gọi là kiểu hàm lợn (khang mậu). Kiểu nhà này chỉ có vài ba năm xiêu vẹo, phải chống đỡ.

Bố trí trong nhà thường chia thành hai phần: phần ngoài là nơi nghỉ của đàn ông, là nơi tiếp khách, có vách ngăn, trên vách đặt bàn thờ tổ tiên,dưới bàn thờ có cột buộc hũ rượu cần để cúng. Gia đình nhỏ của người La Ha là gia đình nhỏ phụ quyền đã hoàn toàn chiếm ưu thế. Người vợ hoàn toàn phụ thuộc vào chồng, cưới xong người vợ phải đổi tên theo họ của chồng. Người vợ không có quyền sử dụng tài sản trong nhà khi chồng chết mà tài sản thuộc về các con trai; nếu không có con trai thì anh em của chồng được hưởng. Khi gả chồng cho con gái, tiếng nói của cha, chú, bác có ý nghĩa quyết định.

Từ quan hệ như vậy nên dẫn đến hôn nhân của người La Ha là do chú, bác, của người con gái quyết định và người con trai phải nộp cho nhà gái một số tiền lớn (trước đây là 3langj rưỡi bạc trắng) gọi là tiền nang kha pom (giá đấu vợ). người La Ha lấy nhau mà chưa có bữa thu ma phụ (cơm rượu lớn) thì chưa thể coi là vợ chồng chính thức được. Khi vợ chồng chết đi con cháu phải có bữa cơm rượu lớn mời dân bản thì cha mẹ mới đoàn tụ ở thế giới bên kia. người La Ha có tục anh em kết nghĩa coi như anh em ruột.

người La Ha quan niệm mỗi người có tám linh hồn, hồn chủ ở trên đỉnh đầu, các hồn khác ở hai mắt, 2 tai, 2 mũi 1 mồm. Khi các hồn không còn ở trong cơ thể nữa thì người đó chết, các hồn khác biến thành ma (kdạ)

người La Ha quan niệm: Người chết tiếp tục sống ở thế giới bên kia. Thi hài liệm xong đặt trên chõng khiên ra huyệt mới đặt vào quan tài chôn cất. Quan tài đụctừ một cây gỗ to ra. Họ bỏ ít thóc và bỏ tiền vào 2 đầu cánh tay và 2 gót chân với ý nghĩa chia của cho người chết. Hạ huyệt xong, mỗi người đi đưa đám vốc một nắm đất vứt xuống nắp quan tài sau đó đắp mộ thành hình vuông cao đến đầu gối. Trên mộ làm nhà mồ, cạnh mộ đặt giỏ mâm cơm, chiếc cày, hòm đựng quần áo, chăn màn…bốn góc  cắm 4 là cờ vuông vải trắng, vàng. Xunh quanh mộ rào kín, chỉ mở một lối ra vào phía chân mộ. Khi trở về nững người đi đưa tang phải khua cối giã gạo để đuổi tà ma rồi mới được bước lên cầu thang. người La Ha ủng (La Ha nước) quan niệm linh hồn xuống ông Đà, còn người La Ha Phlao quan niệm linh hồn lên trên núi.Quan hệ giữa người sống và người chết nhạt dần theo thời gian nhưng việc thờ cúng thì còn tồn tại.

người La Ha thờ ma nhà (tổ tiên) gọi là thờ cha. Khi cha chết thì bàn thờ cũ lập bàn thờ mới để thờ cha. Đồng bào quan niệm rằng con ma cha cũ (tổ tiên) sẽ trở thành ma nương. Khi mẹ chết trước cha con trai dập vào vách chỗ bàn thờ để báo hiệu cho tổ tiên về đón mẹ sang thế giới bên kia  (tính chất phụ quyền nặng nề nên không thấy nói đến nghi thức thờ mẹ)

Hàng năm vào dịp hoa ban nở rộ, các gia đình người La Ha tiến hành lễ Mừng Xuân (la đẳm phing man) để đền ơn cha nuôi nấng. Sáng hôm đó, gia chủ thổi chõ xôi trắng và chõ xôi cẩm, đồ thịt con vật săn bắt được đã qua sấy, đồ khoai sọ, bầu, bí và các loại rau trồng trên nương. Bà chủ nhà chôn các thứ gói thành những gói đặt lên mâm, bưng lên thờ cha, với tư thế nàng dâu hầu hạ cha chồng. Nội dung của lễ này mang hai ý nghĩa;Một là uống nước nhớ nguồn, ơn cha mẹ sinh thành, hai là lễ cầu mùa xuân đầu năm gắn với cư dân nông nghiệp.

Trong lễ mừng xuân, chủ nahf còn bắt lợn to đến đặt trước nơi thờ cúng cha mẹ. người La Ha ủng sử dụng lợn nái để cúng, còn người La Ha Plao dùng lợn bột để tế. Họ đem lợn mổ rồi luộc chín  tại chỗ. Phụ nữ đồ xôi nếp cẩm để làm lễ. Xôi vừa chín tới họ đem hạt thóc, hat bông rải khắp hà tượng trưng cho mùa gieo hạt trên nương rẫy. Xôi cẩm đồ ra mâm mọi người trong nhà xô vào tranh giành để cầu mùa  cầu may cho gia đình mùa vụ mới. Chủ nhà đặt thủ lợn lên mâm thờ khi ấy mới mời thầy cúng làm lễ. Ngày lễ Mừng Xuân họ bên vợ cũng thịt lợn cúng lễ tại nhà mình và cắt 1khoanh cổ sang biếu nhà củ. CHủ nhà đáp lễ bên họ vợ bằng một gói xôi nếp cẩm.

người La Ha làm thơ hoặc hát bằng tiếng Thái rất thành thạo.Họ có 2 điệumúa đặc trưng là:Múa dương vật và múa cung kiếm. trên bàn thờ một lao nhà, thầy cúng thường thờ hình nộm dương vật (linga), cây kiếm và cái mộc.

Dưới chế độ phong kiến và thực dân, đồng bào La Ha bị coi thường, bị bóc lột nặng nề. Người dân phải chịu hình thức cưỡng bức nô dịch do thống trị phìa tạo dựng nên. Nếu không đảm bảo việc lao dich phair nộp 1 lượng thóc lúa tương ứng với công lao động bắt buộc quá sức chịu đựng của người dân.

Ở mỗi bản La Ha có 1 người đứng đầu cai trị gọi là Khum cai, giúp việc cho Khum cai có các chức dịch gọi là Khum tang trông nom đôc đốc lao dịch làm lụng. Khum tháng trông coi phần trị an, trấn áp dân bản.Muốn làm được Khum cai đứng đầu bản phải bỏ tiền ra mua chức với thế lực thống trị để có quyền lực và nguồn thu từ bóc lột công sức người dân.

Từ khi cách mạng tháng 8-1945 thành công, ở Tây Bắc chế độ cai trị nay đã không còn tồn tại trong dân tộc La Ha.

Tuy thoat khỏi áp bức bóc lột của thực dân xâm lược và phong kiến bản địa nhưng trình độ sản xuất của đồng bào La Ha vẫn còn ở mức độ rất thấp, chậm phát triển, năng xuất lao động thấp, không ổn định, đời sống khó khăn, lệ thuộc vào tự nhiên, quanh năm thiếu đói.

Ngày nay, thực hiện cuộc vận động định canh định cư, và chương trình 135,134 của CHính phủ cơ sở hạ tầng trong vùng của đồng bào La Ha được cải thiện rõ rệt, đại bộ phận đồng bào đã vượt ra khỏi tình trạng nghèo đói bước đầu tiếp cận với nền sản xuất hàng hóa bằng hình thành vùng trồng cây công nghiệp và sản xuất lương thực đảm bảo được cuộc sống.

Tuy số dân không đông nhưng đồng bào La Ha đã có nhiều đóng góp trong quá trình kháng chiến cứu nước, xây dựng và bảo vệ vùng đất Tây Bắc tổ quốc. Đặc biệt, trong chiến dịch Tây Bắc và chiên dịch Điện Biên Phủ thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đồng bào đã đóng góp nhiều sức người sức của trực tiếp cho mặt trận, bảo vệ cán bộ bộ đội góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc.

Đồng bào La Ha nằm trong vùng đặc biệt khó khăn đang được Nhà nước hỗ trợ nhiều mặt để ổn định đời sống, phát triển sản xuất, tiến bộ xã hội đồng thời bảo tồn phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gửi bình luận của bạn
x