Các tộc người

LỄ MỪNG MÙA LÚA MỚI CỦA NGƯỜI TÀY CAO BẰNG

27-12-2016 - 21:42 - 278 lượt xem

Nhà Văn Đoàn Ngọc Minh

 

 

Lễ ăn mừng lúa mới (kin khẩu mấư) bằng hình thức mời ông (bà) pựt hát Then vốn có truyền thống từ xa xưa, đây là một phong tục độc đáo của các dân tộc Cao Bằng. Thế nhưng phổ biến nhất và được duy trì cho đến nay là tộc người Tày, họ coi lễ mừng kin khẩu mấư là một nét văn hoá đặc sắc mang tính tâm linh và tính truyền thống của người Tày Cao Bằng.

Ngày làm lễ ăn mừng lúa mới thường được tổ chức vào dịp tháng chín âm lịch ( khi lúa ngoài đồng, trên nương đang độ chín vàng hoặc sau vụ thu hoạch lúa hè thu), nghi lễ tổ chức không thể thiếu được ông (bà) pựt hát Then  làm lễ dâng tạ ơn trời đất đã cho mưa thuận gió hòa để có được vụ mùa màng bội thu, cho con người luôn khỏe mạnh, đồng thời tổ chức lễ kin khẩu mấư là để biết ơn tiên tổ và những người đã khuất đã phù hộ cho con cháu làm ăn thuận lợi…

 Trời tinh mơ bà con trong bản đã kéo đến nhà gia chủ làm lễ kin khẩu mấư (gia đình này phải sung túc, có người già thượng thọ), họ bắt tay vào cùng nhau chuẩn bị các lễ vật cho buổi lễ đồng thời xem pựt Then làm lễ. Một lễ vật cúng không thể thiếu trong mâm cỗ lễ ăn mừng lúa mới của người Tày là một bát nước được đun cùng với ba bông lúa non sau đó bát nước này được đặt lên bàn thờ tổ tiên. Ngay dưới ban thờ tổ tiên được đặt một mâm cúng có ba bát cơm nấu bằng gạo mới, bát rượu nếp, con gà luộc chiếc thủ lợn, một đĩa rau xanh hái trong vườn…

Các ông (bà) làm pựt Then đều thuộc các làn điệu Then cổ, cách biểu đạt các giai điệu  then mượt mà, sâu lắng đầy xúc cảm được đồng bào trong vùng tin tưởng và tôn trọng.

Trước khi làm lễ ông (bà) pựt mặc quần áo thầy cúng sặc sỡ rửa mặt bằng nước đun lá bưởi xong khoan thai cầm cây đàn tính ngồi trước mâm cúng…

Theo các cụ cao niên truyền lại nguồn gốc của lễ kin khẩu mấư là: xưa có hai anh em trai nọ trong bản nọ nghèo khổ, cha mẹ thì già yếu không làm lụng gì được. Hai anh em tuy còn nhỏ vẫn phải theo dân bản quanh năm vào trong rừng sâu, đào bới củ, hái măng kiếm sống cho đến khi hai anh em nhà nọ lớn thành trai tráng. Anh em trai nọ thương dân bản nghèo khổ triền miên, quanh năm thiếu ăn, họ bèn rủ nhau đi xa xem có cách gì cuộc sống của gia đình họ và dân bản no đủ hơn chứ không thể chết dần trong cảnh đói nghèo, bệnh tật. Bẵng đi một thời gian dài biệt tích, hai anh em trai nọ trở về bản và đem về một loại hạt nhỏ hơi dài ăn ngon hơn ngô và sắn, họ đem gieo thứ hạt đó xuống đất ẩm rồi hạt nảy mầm, ra bông kết hạt thành chùm. Dân bản bèn nhân giống hạt đó và hạt sinh sôi thành mảnh nương, khe ruộng. Từ đó dân bản được ăn thứ hạt trời không bị đói nữa. Họ gọi thứ hạt đó là muối khẩu (hạt lúa). Phong tục kin khẩu mấư chính là để biết ơn tổ tiên đã tìm ra thứ hạt quí báu này.

Phong tục tổ chức kin khẩu mấư bắt buộc phải qua các bước:

- Niệm hương (mời tổ tiên về chứng giám buổi lễ Then kin khẩu mấư);

- Tọng hương (báo cho tổ tiên trình tự diễn ra buổi lễ);

- Phần chính của buổi lễ: cầu khấn, pây mạ ( đi ngựa)

- Dâng đồ lễ lên tổ tiên: hồi mạ (trở về - xong buổi lễ).

Thường mỗi buổi lễ có pựt chính, pựt phụ (giúp việc cho thầy pựt), ông (bà) pựt so lại dây đàn tính và bắt đầu Niệm hương. Việc báo lên tổ tiên lễ Then kin khẩu mấư ông (bà) pựt hát điệu then mượt mà của người Tày: Hôm nay chọn được ngày
giờ đẹp con cháu xin sắm sửa đồ lễ lên cúng với tổ tiên/ xin tiên tổ chứng giám lòng thành/ phù hộ cho cháu con tài lộc sức khỏe. Đến bước hai: Tọng hương là báo cho tổ tiên trình tự diễn ra trong buổi lễ, khi báo với tổ tiên xong, ông (bà) pựt Then còn gieo quẻ âm dương giải hạn cho gia chủ. Khi bắt đầu giải hạn người nhà bưng lên một chậu nước đun lá bưởi sau đó cầm một mẩu sắt nung đỏ rực nhúng xuống chậu nước xông ban thờ, hơi nước lá bưởi bốc lên lan tỏa hương thơm khắp căn nhà. Người Tày quan niệm làm như vậy sẽ đuổi được hết tà khí, nhà của gia đình được bình an khỏe mạnh khỏe. Bước ba: cầu khấn, pây mạ là vào nội dung chính của lễ kin khẩu mấư, bước này là báo lên ông táo, ông công, nam tào, tổ tiên, Ngọc Hoàng; những lễ vật được dâng lên; Mỗi lễ báo lên với các vị thần và tiên tổ, pựt lại hát một bài Then từng lễ vật được dâng lên. Bài Then hát rất hệ thống từ thấp đến cao phù hợp với các vị thần và tổ tiên. Người Tày quan niệm bầu trời có ba tầng, mỗi tầng đều có một mường người sinh sống, họ tin rằng khi tiếng đàn tính cùng lời Then của pựt cất lên là lúc các ông (bà) pựt hành trình đưa quan quân đi khắp ba tầng trời. Pựt hát Then như sau: Nhiều giờ mới chọn được một giờ đẹp, một năm mới có được một ngày đẹp, đầu năm, cuối năm chưa đón được tổ tiên về cùng con cháu, nay xin được sắm ngựa lên đón tổ tiên về chứng giám lòng thành cho con cháu. Trong buổi lễ cúng kin khẩu mấư, pựt sẽ hát về cây lúa. Từ lúc cày xới đất, gieo mạ đến khi chăm sóc, trổ bông, cho đến khi lúa chín thu hoạch, rồi giã gạo, làm bánh: Tháng Giêng đi xem thời tiết/ tháng hai rong chơi/ Xuân phân đi gieo mạ/ tháng tư mới bó mạ/ tháng năm xuống đồng cấy/ tháng sáu làm cỏ/ tháng bảy bỏ phân/ tháng tám lúa trổ đòng/ tháng chín vào mùa gặt/ đuổi con muồm muỗm/ bắt con châu chấu/ gặt thóc về đổ đầy
bồ đầy nhà....bằng giọng hát Then ngọt ngào xen lẫn tiếng đàn tính bổng trầm khiến người nghe hiểu được  qui trình làm nên hạt lúa, từ đó giã thành hạt gạo và chế biến ra được những món ăn ngon hàng ngày. Lời then khi rủ rỉ, âm trầm, lo lắng,  khi sôi động, mạnh mẽ, vui tươi. Ông (bà) pựt thể hiện rất tài tình tâm trạng và uyển chuyển theo từng phần, xen lẫn tiếng xáu mạ (pựt phụ xóc chùm quả bạc) rộn rã, phấn khích theo nhịp điệu hát Then. Riêng phần chính này là lâu nhất và hay nhất để báo với tổ tiên tất cả các lễ vật. Xong bước ba thì gà đã gáy canh ba, nhưng người xem vẫn ngồi chật nhà yên lặng, chăm chú lắng nghe từng lời then của pựt. Vì ngoài việc được xem một buổi lễ kin khẩu mấư linh thiêng của tộc mình, họ còn được thưởng thức những bài then của pựt dẫn người đi qua ba mường trời. Bước cuối: hồi mạ ( ngựa trở về - xong buổi lễ). Pựt hát Then đưa người trở về qua các mường như lúc đi, nhưng bài hát then không còn kể lể như pây mạpựt hát khá nhanh để kết thúc buổi lễ.

Khi buổi lễ hoàn tất, pựt sẽ đốt một bó đuốc to, miệng ngậm ngụm dầu ăn đi xung quanh nhà và thổi vào ngọn lửa bùng lên cho sạch hết ma tà. Gia chủ thì hóa vàng mã ở ngoài cửa chính, như vậy buổi lễ kin khẩu mấư được bắt đầu từ chiều tối hôm trước đến trưa ngày hôm sau đã kết thúc tốt đẹp như ý muốn. Mọi người không ai tỏ ra mệt mỏi, họ đều vui vẻ, phấn chấn vì dã được thưởng thức một đêm hát Then ngọt ngào, giàu sắc thái dân tộc mình. Sau đó gia chủ tổ chức bữa tiệc với đầy đủ: Xôi, bánh dày, bún, thịt gà, thịt lợn rượu …mời mọi người.

Đối với đồng bào Tày ở Cao Bằng nghi lễ như vậy luôn gắn với đời sống tâm linh và được coi là tín ngưỡng của tộc mình từ xa xưa. Câu hát Then mượt mà, khi trầm khi bổng quện với tiếng đàn tính thánh thót đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu được trong buổi lễ kin khẩu mấư của người Tày; bởi họ tin ông (bà) pựt – là người kết nối với thần linh, với thế giới siêu hình, pựt có thể kêu cầu lên Ngọc Hoàng vụ mùa tới sẽ tiếp tục làm cho mưa thuận gió hòa, giúp cho người cõi trần có được mùa vụ bội thu hơn, làm cho cuộc sống của mọi người luôn ấm no, an lành.

Tiếc là nghi lễ này ở Cao Bằng chỉ còn xuất hiện ở vài nơi chứ không diễn ra rộng rãi như cách đây nhiều năm. Rất mong ngành Văn hóa có kế hoạch bảo tồn và phát huy nghi lễ vừa mang tính tâm linh vừa mang đậm bản sắc văn hóa này của tộc người Tày cũng như các tộc người khác thêm phong phú và được duy trì cho đến mai sau./.

 

                                                                                12. 2016

 

 

 

Gửi bình luận của bạn
x