Dân tộc

Hội Gióng : Bất tử trong tín ngưỡng dân gian

07-07-2017 - 11:44 - 238 lượt xem

Phong Phong

 

Hội Gióng là lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm ở nhiều nơi tại Hà Nội để tưởng niệm và ca ngợi chiến công của người anh hùng truyền thuyết Thánh Gióng - một trong tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam - đã tiêu diệt giặc Ân, mở đầu trang sử vàng son chống ngoại xâm từ thời tiền sử đời vua Hùng Vương thứ sáu. Theo cách ví von của Giáo sư Jo Caust, Đại học South Australia thì Hội Gióng là “chú ngỗng vàng khỏe khoắn” bởi nó được cộng đồng dân cư, vừa là chủ thể sáng tạo vừa là chủ sở hữu gìn giữ và phát huy sâu rộng.

Nguồn gốc và ý nghĩa

Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc gắn với truyền thuyết về một cậu bé ra đời đầy kỳ lạ ở làng Phù Đổng. Đã ba tuổi mà cậu vẫn chưa biết nói, biết cười, suốt ngày cậu chỉ nằm trong thúng treo trên gióng tre, vì thế được đặt tên là Gióng. Ấy thế mà khi nghe thấy lời kêu gọi của nhà vua tìm người tài giỏi đánh giặc ngoại xâm, Gióng bỗng lớn nhanh như thổi, rồi xung phong ra trận cứu nước, cứu dân. Sau khi dẹp tan quân giặc, ngài về núi Sóc rồi cưỡi ngựa bay lên trời. Từ đó, ngài Gióng được thiêng hóa thành một vị Thánh bất tử bảo hộ mùa màng, hòa bình cho đất nước, thịnh vượng cho muôn dân. Để tưởng nhớ công ơn của ngài, người dân lập đền, thờ phụng và mở hội hằng năm với tên gọi là Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc.

Ngoài Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn, còn có các Hội Gióng khác ở Hà Nội như: Hội Gióng Chi Nam (mở tại làng Sen Hồ, xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm), Hội Gióng Xuân Đỉnh (mở tại làng Xuân Tảo, xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm); Hội Gióng Bộ Đầu (mở tại làng Bộ Đầu, xã Bộ Đầu, huyện Thường Tín). Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và Hội Gióng đền Sóc là lễ hội có ý nghĩa và hoàn chỉnh hơn những nơi khác, từ ý tứ truyền thuyết đến nghệ thuật diễn xướng. Các nghi thức chứa đựng trong nó sự huyền bí và sức sống của một huyền thoại gắn liền với lòng tự chủ dân tộc của người Việt.

Hội Gióng mô phỏng một cách sinh động và khoa học diễn biến các trận đấu của Thánh Gióng và nhân dân Văn Lang chống giặc Ân, thông qua đó nâng cao nhận thức cộng đồng về các hình thức chiến tranh bộ lạc thời cổ xưa và liên tưởng tới bản chất tất thắng của cuộc chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện trong sự nghiệp giải phóng và bảo vệ Tổ quốc.

Từ các hương lễ, Hội Gióng đã trở thành hội vùng và mang tầm cỡ quốc gia. Lễ hội độc đáo này được cộng đồng bảo tồn, truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, gìn giữ như một phần bản sắc của mình, chứa đựng những sáng tạo mang tầm nhân loại, thể hiện khát vọng về một cuộc sống thịnh vượng cho mỗi gia đình, về một nền hòa bình cho quốc gia và thế giới. Mặc dù trải qua nhiều biến động do chiến tranh, do sự xâm nhập và tiếp biến văn hóa, Hội Gióng vẫn tồn tại một cách độc lập và bền vững.

Sức sống bền bỉ trong cộng đồng

Hội Gióng ở đền Phù Đổng, xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm diễn ra từ ngày mùng 7 đến ngày mùng 9 tháng 4 âm lịch. Mở đầu ngày chính hội là lễ rước cờ từ Đền Mẫu về Đền Thượng với sự tham gia của hàng trăm người, thể hiện sức mạnh của đội quân Thánh Gióng. Đến đầu giờ Ngọ, phường Ải Lao diễn trò săn hổ trước Đền Thượng mang ý nghĩa thiêng liêng, sức mạnh đoàn kết có thể chiến thắng thú dữ. Tiếp đó là hội trận tái hiện đội quân Thánh Gióng xuất quân đánh giặc gồm phường áo đỏ, áo đen, ông tiểu Hổ dẫn đoàn ca vũ Ải Lao, ông hiệu Chiêng, hiệu Trống, hiệu Cờ, đội quân phù giá tháp tùng xe Long Mã. Cuộc giao chiến được hình tượng hóa qua ba ván múa cờ độc đáo của ông hiệu Cờ.

Được ví như một kịch trường dân gian rộng lớn với hàng trăm vai diễn tiến hành theo một kịch bản đã được chuẩn hóa, mỗi vai diễn ở Hội Gióng đền Phù Đổng đều chứa đựng những ý tưởng rất sâu sắc như: “Ông Hiệu” là các tướng lĩnh của Thánh Gióng; “Phù Giá” là đội quân chính quy của Thánh Gióng; “Ông Hổ” là đội quân tổng hợp; “Làng áo đỏ” là đội quân trinh sát nhỏ tuổi; “Làng áo đen” là đội dân binh… Đây là hội trận không có gươm đao, tất cả được tái hiện bằng biểu tượng với nhiều tầng ý nghĩa sâu xa, lâu đời, nhưng cũng có tầng ý nghĩa mới mẻ, cô đọng; đồng thời thể hiện sự nhân nghĩa, khoan hồng của quân và dân ta từ ngàn đời nay.

Nếu Phù Đổng là nơi Gióng được sinh ra thì Núi Sóc nằm ở xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn - Hà Nội lại là địa điểm Gióng ngồi nghỉ, ngắm nhìn đất nước lần cuối rồi cởi áo bỏ lại và cưỡi ngựa về trời. Bởi vậy, hàng năm cứ ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch, dân làng ở đây mở hội linh đình tại Khu di tích đền Sóc thờ Thánh Gióng - Phù Đổng Thiên Vương. Lễ hội Gióng Sóc Sơn diễn ra trong ba ngày với đầy đủ các nghi lễ truyền thống như: lễ khai quang, lễ rước, lễ dâng hương, dâng hoa tre lên đền Thượng, nơi thờ Thánh Gióng.

Trước ngày hội diễn ra, bảy thôn làng đại diện cho bảy xã chuẩn bị lễ vật trong ngày mở đầu hội chính. Riêng nghi lễ đặc biệt sẽ được thực hiện vào đêm mùng 5 để mời ông Gióng về với các lễ vật, lễ phẩm đã được chuẩn bị chu đáo với lòng thành kính, mong đức Thánh Gióng phù hộ cho dân làng có một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Ngoài ra, trong hội còn có nhiều trò chơi dân gian sôi động như chọi gà, cờ tướng, hát ca trù, hát chèo…

Ngày chính hội là mùng 7, ngày Thánh hóa theo truyền thuyết, dân làng và khách thập phương dâng hương; đúng nửa đêm có lễ khai quang - tắm cho pho tượng Thánh Gióng. Nghi lễ chủ yếu trong ngày chính hội là dâng hoa tre ở đền Sóc (thờ Thánh Gióng) và chém tướng giặc. Hoa tre được làm bằng những thanh tre dài khoảng 50cm, đường kính khoảng 1cm, đầu được vót thành xơ và nhuộm màu. Sau lễ dâng hoa, tre được tung ra trước sân đền cho người dự hội lấy để cầu may. Chém tướng giặc được thực hiện bằng cách chém một pho tượng, diễn lại truyền thuyết Gióng dùng tre ngà quật chết tướng cầm đầu giặc Ân là Thạch Linh.

Điểm độc đáo là Thánh Gióng có nhiều nét tương đồng với hình tượng tráng sĩ của phương Tây, nhưng tráng sĩ phương Tây là vị anh hùng độc lập, còn ở hình tượng Thánh Gióng luôn ẩn chứa sức mạnh cộng đồng được người dân “tôn” thành Thánh. Hội Gióng không phải là sản phẩm sáng tạo của riêng người dân Sóc Sơn hay Gia Lâm, mà là sự sáng tạo liên làng, liên vùng. Bởi vậy Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được bảo tồn từ thế hệ này sang thế hệ khác, đây là một cuộc diễn xướng lịch sử có quy mô hoành tráng bậc nhất trong các lễ hội cổ truyền của dân tộc ta, ghi lại sự tích chiến thắng giặc ngoại xâm của tổ tiên trong buổi bình minh của lịch sử. Được xem như một bảo tàng văn hóa của Việt Nam, nơi lưu giữ nhiều lớp phù sa văn hóa, tín ngưỡng, Hội Gióng đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 11 năm 2010./.

                                                (Tổng hợp)

 

Gửi bình luận của bạn
x