Dân tộc

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy

12-05-2017 - 21:39 - 483 lượt xem

Phong phong

 

1. Thuật ngữ “chủ nghĩa dân túy” (populism) bắt đầu được sử dụng kể từ năm 1890, khi phong trào dân túy do đảng Dân chủ tại Mỹ thúc đẩy người dân nông thôn chống những người Cộng hòa ở thành thị; phong trào dân túy của Nga do các trí thức tự ghét bỏ tầng lớp của mình để đồng cảm với giai cấp nông dân. Đến những năm 1950, giới học giả và báo chí sử dụng thuật này rộng rãi hơn để giải thích nguồn gốc của một số chủ nghĩa chính trị thời bấy giờ (chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa chống cộng Mc Carthy của Mỹ, chủ nghĩa Peron của Argentina…). Năm 2004, Frank Decker và Cas Mudde đưa ra định nghĩa được thế giới thừa nhận rộng rãi (hiện được wikipedia trích dẫn): “Chủ nghĩa dân túy là một hệ tư tưởng, được xây dựng trên cơ sở đa số người dân chống lại tầng lớp tinh hoa quyền lực…”; theo đó, chủ nghĩa dân túy không có hệ thống giá trị cụ thể để phân biệt với các hệ tư tưởng khác, mà chỉ nhấn mạnh sự tương phản giữa đa số nhân dân và tầng lớp “tinh hoa”. Những nhà chủ nghĩa dân túy cho rằng họ gần gũi nhân dân và chỉ trích đối thủ của họ chỉ hành động vì lợi ích của giới “tinh hoa”. Trong khi những những người chỉ trích chủ nghĩa dân túy cho rằng, đây là chính sách của kẻ cơ hội để giành được lòng tin của quần chúng và lợi dụng người dân cho mục đích riêng bằng những lời hứa sáo rỗng, thiếu trách nhiệm với đất nước.

2. Năm 2016 chứng kiến, từ châu Á sang châu Âu và châu Mỹ, nhiều nhà dân túy đã giành được các vị trí quyền lực cao nhất hoặc gây ra những thay đổi lớn trên chính trường các quốc gia. Ông Rodrigo Duterte sau khi trở thành Tổng thống Philippines luôn có những phát ngôn và hành động khiến nhiều người choáng váng. Ngoài chiến dịch trấn áp tội phạm ma túy quy mô lớn gây tranh cãi, ông Duterte không ngần ngại xúc phạm nguyên thủ các nước. Tuy nhiên những cuộc thăm dò cho thấy tỷ lệ tín nhiệm của người dân dành cho ông Duterte luôn ở mức rất cao (khoảng 90% người ủng hộ) bởi người dân Philippines cho rằng, Duterte chính là nhà lãnh đạo đất nước đang cần: một người mạnh mẽ, mang lại kỷ cương trật tự cho toàn xã hội Philippines. Tại Anh, bất chấp nỗ lực của đảng cầm quyền lúc bấy giờ, phe dân túy (đứng đầu là Nigel Farage, Chủ tịch Đảng Nước Anh độc lập - UKIP) đã thành công trong việc thuyết phục đa số cử tri bỏ phiếu cho lựa chọn Anh rời khỏi EU. UKIP và các đảng dân túy trên khắp châu Âu hợp thành một mạng lưới chính trị hỗ trợ nhau và cổ súy chủ nghĩa dân túy trên toàn thế giới. Một kịch bản tương tự như Brexit đã xảy ra tại Italia. Một lực lượng chính trị dân túy có tên Phong trào Năm sao do Beppe Grillo lãnh đạo đã tiến hành thành công chiến dịch “Nói không” trong cuộc trưng cầu ý dân về hiến pháp tại Italia vừa qua, buộc Thủ tướng Matteo Renzi phải từ chức. Beppe Grillo, người xuất thân từ một diễn viên hài, không chỉ chống EU, còn cổ súy cho mô hình dân chủ trực tiếp, một mô hình chính trị phủ nhận vai trò của các chính trị gia chuyên nghiệp và giới “tinh hoa”. Tại Guatemala, vua hài James Morales đã trở thành Tổng thống nước này. Tại Brazil, ngôi sao truyền hình thực tế Joao Doria đắc cử thị trưởng Sao Paulo, thành phố lớn nhất Brazil. Gần đây nhất là tại Mỹ, Tỷ phú Donald Trump từ người ngoại đạo của giới chính trị đã lên đỉnh cao quyền lực. Sự xuất hiện của Donald Trump với khẩu hiệu “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” đã đánh mạnh vào sự hoài niệm về một thời đại công nghiệp hoàng kim của những người lao động phổ thông da trắng vào những năm giữa thế kỷ trước. Những con người bị bỏ lại trước những thay đổi của thời đại hy vọng ở Trump một nhà lãnh đạo có thể đưa họ về vị trí trung tâm của nền kinh tế và của xã hội Hoa Kỳ. Sau kết quả bầu cử Tổng thống Mỹ 2016, đảng Dân chủ cay đắng thừa nhận đã không nắm bắt được xu hướng dân túy đang nổi lên trên toàn thế giới, không loại trừ nước Mỹ.

3. Các chuyên gia đánh giá nguyên nhân phát triển của chủ nghĩa dân túy thời gian qua là do sự bấp bênh của nền kinh tế, xuất phát từ “siêu toàn cầu hóa” thập niên 1990, với việc tự do hóa dòng chảy tài chính quốc tế và sự ra đời của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và sự gia nhập WTO của Trung Quốc vào năm 2001. Từ năm 2001 đến năm 2011, nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc làm mất đi 2,4 triệu việc làm tại Mỹ. Sự quốc tế hóa của thị trường hàng hóa, dịch vụ và tài chính đã gây chia rẽ giữa các nhóm người có kỹ năng, chuyên nghiệp, có xu hướng toàn cầu hóa với phần còn lại của xã hội. Theo những nghiên cứu về làn sóng ủng hộ ngày càng tăng dành cho các đảng dân túy ở châu Âu, tình trạng bấp bênh của nền kinh tế trong bối cảnh các thay đổi về lực lượng lao động ở các xã hội công nghiệp dẫn đến các phản ứng văn hóa cũng là nguyên nhân lý giải cho sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy. Nghiên cứu này chỉ ra rằng, việc ủng hộ chủ nghĩa dân túy là phản ứng của các bộ phận người dân từng chiếm ưu thế trước những thay đổi về các giá trị vốn đe dọa vị thế của họ. Quá trình toàn cầu hóa dẫn tới hai kiểu chia rẽ chính trị ngày càng trầm trọng: sự chia rẽ theo bản sắc, xoay quanh nguồn gốc quốc gia, dân tộc hoặc tôn giáo… (nhóm văn hóa); và sự chia rẽ theo kinh tế, giai cấp xã hội (nhóm kinh tế). Ác cảm với giới tinh hoa có thể được tạo nên bởi cả sự phản đối về kinh tế, văn hóa hoặc kết hợp cả hai. Ngược lại, điều hấp dẫn của các nhà dân túy là họ giúp những người bị gạt ra bên lề nói lên tiếng nói của mình.

Donald Trump, Nigel Farage, Beppe Grillo, Rodrigo Duterte… đã giành chiến thắng nhờ công thức kinh điển của các nhà dân túy: đánh vào sự chán ngán của người dân với các chính trị gia truyền thống, sử dụng ngôn ngữ mạnh mẽ, cực đoan nhưng dễ hiểu với đa số mọi người, hứa hẹn về quyền lợi cho số đông, thổi bùng ý niệm về xung đột lợi ích giữa nhóm đa số và thiểu số… Nhưng rõ ràng, tính hiệu quả từ chính sách mà các nhà dân túy đã hứa hẹn với cử tri trước khi lên nắm quyền điều hành đất nước vẫn chưa được kiểm chứng một cách rõ ràng nhất. Điều này sẽ được thể hiện rõ nét thông qua tình hình thế giới, sự phát triển của quốc gia và phản ứng của chính người dân đối với các nhà dân túy. Đây cũng sẽ là cột mốc đánh dấu sự phát triển tiếp theo hay thoái lui của trào lưu dân túy trong thời gian tới./.

Cùng nhìn lại một số câu nói ấn tượng của một số nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa dân túy thời gian qua:

- Tổng thống Mỹ Donald Trump: “Cấm cửa toàn diện người Hồi giáo nhập cảnh Hoa Kỳ cho tới khi chúng ta hiểu điều gì đang diễn ra.”

- Tổng thống Philippines Roridgo Duterte: “Hitler đã giết ba triệu người Do Thái, Giờ đây có khoảng ba triệu người nghiện. Tôi vui lòng tiêu diệt hết bọn chúng.”

- Lãnh đạo đảng Dân túy năm sao Italia Beppo Frillo: “Những kẻ liều lĩnh, cứng đầu và man rợ sẽ đưa thế giới tiến về phía trước. Và chúng ta là những kẻ man rợ đó.”

Tài liệu tham khảo

1. Dani Rodrik, The Politics of anger; Project Syndicate, 9/3/2016;

2. Lê Hồng Hiệp, Lê Thị Hồng Loan, Chủ nghĩa dân túy là gì, website: http://nghiencuuquocte;

3. Ian Buruma, The Populism for the rich; Project Syndicate, 4/11/2016;

4. Joshep Nye, Putting the Populism revolt in its place, Project Syndicate, 6/10/2016;

5. Minh Anh, Donald Trump và làn sóng dân túy toàn cầu, website zing.vn, 18/11/2016;

6. Whats the populism, The Economist, 19/12/2016

7. Wikipedia.

Gửi bình luận của bạn
x