Văn -Thơ

Về bài thơ: “Đánh thức tiềm lực” của Nguyễn Duy

26-06-2018 - 14:35 - 876 lượt xem

Cộng đồng người Việt trong và ngoài nước đang xôn xao chuyện bài thơ “Đánh thức tiềm lực” của Nhà thơ Nguyễn Duy lần đầu tiên đượng đưa vào đề thi môn Ngữ văn hệ Trung học phổ thông quốc gia năm 2018.

Với thơ, tôi là người ngoại đạo bởi tôi không mấy khi làm thơ. Là người xứ Nghệ, lắm bạn, trong số đó có nhiều người làm thơ vẫn thi thoảng họ đọc cho tôi nghe để bình giải nên tôi thuộc khá nhiều bài thơ. Những tác giả có thơ để nhớ, để thuộc có thể kể đến: Phạm Tiến Duật, Nguyễn Trọng Tạo, Hoàng Trần Cương, Văn Thuỳ… Và đặc biệt không thể không nhắc đến là Nguyễn Duy.

Nhà thơ Nguyễn Duy- tác giả bài thơ "Đánh thức tiềm lực"

Nguyễn Duy nổi tiếng bởi nhiều bài thơ mà tôi vẫn gọi đó là “Kinh thánh của thi ca”. Những bài như vậy có thể kể đến: “Tre Việt Nam”; “Ngồi buồn nhơ mẹ ta xưa”… và đặc biệt hơn là bài “Đánh Thức tiềm lực”.

Bài này được công chúng biết đến cách đây gần bốn chục niên. Đó có thể nói là thời kỳ “đen tối” của đất nước. Sau chiến tranh, nước nhà thống nhất, thay vì toàn tâm toàn ý cho sự nghiệp xây dựng kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân nhưng vì vướng vào những chính sách sai lầm nên nền kinh tế Việt Nam bị cô lập và suy thoái một cách toàn diện. Hàng hoá khan hiếm, lạm phát phi mã, đời sống của người dân khốn khó. Những chính sách này đã đẩy hàng triệu người phải liều mình vượt biển tìm kế mưu sinh ở miền đất mới.

Trước sự ngột ngạt của đời sống dân cư hồi đó, không mấy ai dám mở miệng nói lên sự thật. Nhiều nhà văn nhà thơ vẫn buộc phải hót, phải ca ngợi sự sáng suốt và đúng đắn của đường lối. Khi nền kinh tế suy trầm thì văn chương minh hoạ lên ngôi. Các nhà văn vẫn phải sống trong cái khốn khó của cả nước, để mưu sinh, không cách nào khác là phải hót thật hay để còn bảo toàn bát cơm…

Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Duy vẫn thể hiện sự ngang tàng của mình và cho ra đời những bài thơ trầm tĩnh và giàu chiêm nghiệm, nhìn thẳng vào những vấn đề nhức nhối của xã hội, của đời sống kinh tế. Đây là cái nhìn không dễ khi mà cả một đội quân ăn theo hùng hậu khi nào cũng sẵn sàng chụp cho ông cái mũ: Suy thoái, chệch hướng, phản động…

Bài thơ “Đánh thức tiềm lực”, theo như tiết lộ của nhà thơ là bài thơ ông tặng cho ông Sáu Dân trước khi rời cương vị Bí thư Thành uỷ Tp.HCM ra Hà Nội làm Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng Bộ trưởng.

Bài thơ được công chúng biết đến từ năm 1982 của Thế kỷ trước, nay ông Sáu Dân đã là người thiên cổ mà tính thời sự vẫn nhức nhối đến gần 40 năm sau. Tôi đã có dịp gặp Nguyễn Duy một vài lần và có thể cảm nhận rằng, ông là trí thức yêu nước và nhân cách lớn thật tiêu biểu cho nhân sĩ trí thức. Ngay tại thời điểm khốn khó nhất của đất nước, ông vẫn có tiếng nói độc lập của mình bày tỏ chính kiến trước hiện trạng của đất nước.

Tiềm lực đất nước gồm tiềm lực tự nhiên, tiềm lực con người, là truyền thống, lịch sử, văn hoá, trí tuệ, thể chất… Sứ mệnh đánh thức tiềm lực đất nước là trách nhiệm của mỗi con người trong việc góp phần khơi dậy, phát huy những tiềm năng của đất nước… Lý thuyết là vậy nhưng với chính sách hà khắc thời đó mọi tiềm lực đều ngủ yên. Một số tìm đường vượt biển, số còn lại thu mình chờ thời…

Xin được giới thiệu toàn văn bài thơ này của Nguyễn Duy

ĐÁNH THỨC TIỀM LỰC

 Nguyễn Duy- Tiễn đưa anh S.D. đi làm kinh tế

 

Hãy thức dậy, đất đai!

cho áo em tôi không còn vá vai

cho phần gạo mỗi nhà không còn thay bằng ngô, khoai, sắn...

xin bắt đầu từ cơm no, áo ấm

rồi thì đi xa hơn - đẹp, và giàu, và sung sướng hơn

 

Khoáng sản tiềm tàng trong ruột núi non

châu báu vô biên dưới thềm lục địa

rừng đại ngàn bạc vàng là thế

phù sa muôn đời như sữa mẹ

sông giàu đằng sông và bể giàu đằng bể

còn mặt đất hôm nay thì em nghĩ thế nào?

lòng đất rất giàu, mặt đất cứ nghèo sao?

***

Lúc này ta làm thơ cho nhau

đưa đẩy mà chi mấy lời ngọt lạt

ta ca hát quá nhiều về tiềm lực

tiềm lực còn ngủ yên...

***

Tôi lớn lên bên bờ bãi sông Hồng

trong màu mỡ phù sa máu loãng

giặc giã từ con châu chấu, con cào cào

mương máng, đê điều ngổn ngang chiến hào

trang sử đất ngoằn ngoèo trận mạc

giọt mồ hôi nào có gì to tát

bao nhiêu đời mặn chát các dòng sông

bao nhiêu thời vỡ đê trắng đất mất đồng

thuyền vỏ trấu mỏng manh ba chìm bảy nổi

khúc dân ca cũng bèo dạt mây trôi

hột gạo nõn nà hao gầy đi vì thiên tai

đói thâm niên

đói truyền đời

điệu múa cổ cũng chậm buồn như đói...

***

Tôi đã qua những chặng đường miền Trung bỏng rát và dai dẳng

một bên là Trường-Sơn-cây-xanh

bên còn lại Trường-Sơn-cát-trắng

đồng bằng hình lá lúa gầy nhẳng

cơn bão chưa qua, hạn hán đổ tới rồi

ngọn cỏ nhọn thành gai mà trốn không khỏi úa

đất nứt nẻ ngỡ da người nứt nẻ

cơn gió Lào rát ruột lắm em ơi!

Hạt giống ở đây chết đi sống lại

hạt gạo kết tinh như hạt muối

cây lúa đứng lên cũng đạp đất đội trời

***

Tôi về quê em - châu thổ sáng ngời

sông Cửu Long giãn mình ra biển

đất cuồn cuộn sinh sôi và dịch chuyển

cây mắm cây tràm lặn lội mở đường đi

 

Đất tân sinh ngỡ ngọt ngào trên mặt

lòng còn chát chua nào mặn nào phèn

má sung sức và ba cường tráng thế

man mác âu sầu trong câu hát ru em

 

Đã qua đi những huyền thoại cũ mèm

những đồng lúa ma không trồng mà gặt

những ruộng cá không nuôi mà sẵn bắt

những ghểnh cẳng, vuốt râu mà làm chơi ăn thật

miếng ăn nào không nước mắt mồ hôi!

 

Ruộng bát ngát đó thôi, và gạo đắt đó thôi

đất ghiền phân vô cơ như người ghiền á phiện

con rầy nâu khoét rỗng cả mùa màng

thóc bỏ mục ngoài mưa thiếu xăng dầu vận chuyển

phà Cần Thơ lê lết người ăn xin

cây đàn hát rong não nề câu vọng cổ

quán nhậu lai rai - nơi thừa thiếu trốn tìm

***

Này, đất nước của ba miền cày ruộng

chưa đủ no cho đều khắp ba miền

ta ca hát quá nhiều về tiềm lực

tiềm lực còn ngủ yên...

***

Lúc này tôi làm thơ tặng em

em có nghĩ tôi là đồ vô dụng?

vô dụng lấy đi của cuộc sống những gì

và trả lại được gì cho cuộc sống?

Em có nghĩ tôi là con chích choè ăn và gại mỏ?

Em có nghĩ tôi là tay chuyên sản xuất hàng giả?

 

Em có nghĩ tôi là kẻ thợ chữ đục đẽo nát cả giấy

múa võ bán cao trên trang viết mong manh?

tình nghĩa nhập nhằng với cái hư danh

tờ giấy chép văn thành tờ giấy bạc

 

Em có nghĩ...

mà thôi!

***

Xin em nhìn kia – người cuốc đất

(tôi cũng từng chai tay cuốc đất)

cái cuốc theo ta đời này, đời khác

lưỡi cuốc nhỏ nhoi liếm sạch cánh đồng rồi

dướn mình cao

chĩa cuốc lên trời

bổ xuống đánh phập

đẹp lắm chứ cái tạo hình cuốc đất!

 

Xin em nhìn - người gánh phân, gánh thóc

(tôi cũng từng mòn vai gánh phân, gánh thóc)

kẽo kẹt hai vai một nhịp cầu vồng

đẹp lắm chứ cái tạo hình gồng gánh!

 

Những cái đẹp thế kia... em có chạnh lòng không?

cái đẹp gợi về thuở ngày xưa ngày xửa

nhịp theo tiết tấu chậm buồn

cái đẹp ấy lẽ ra không nên tồn tại nữa!

 

Em có chạnh lòng chăng

giữa thành phố huy hoàng bạt ngàn quán nhậu

bỗng hiện lù lù cái xe hơi chạy than

vệt than rơi toé lửa mặt đường

 

Em có chạnh lòng chăng

xích lô đạp càng ngày càng nghênh ngang

xích lô máy và xe lam chạy dầu vừa nã đại liên vừa phun khói độc

người đi bộ vừa đi vừa nghĩ về tiềm lực

tiềm lực còn ngủ yên...

***

Tôi trót sinh ra nơi làng quê nghèo

quen cái thói hay nói về gian khổ

dễ chạnh lòng trước cảnh thương tâm

 

Làng tôi xưa toàn nhà tranh vách đất

bãi tha ma không một cái mả xây

mùa gặt hái rơm nhiều, thóc ít

lũ trẻ chúng tôi vầy đất tối ngày

 

Thuở tới trường cũng đầu trần chân đất

chữ viết loằng ngoằng củ sắn ngọn khoai

thầy giáo giảng rằng

nước ta giàu lắm!...

lớp lớp trẻ con cứ thế học thuộc bài

***

Lúc này

tôi và em không còn là lũ trẻ con nữa

ta biết buồn để biết lạc quan

và, để nhắn lại sau ta cho lớp lớp trẻ con

(dù sau này dầu mỏ đã phun lên

quặng bô-xít cao nguyên đã thành nồi thành soong

thành tàu bay hay tàu vũ trụ...

dù sau này có như thế... như thế... đi nữa

thì chúng ta vẫn cứ nên nhắn lại)

rằng

đừng quên đất nước mình nghèo!

 

Lúc này

tôi và em không còn là lũ trẻ con nữa

tuổi thanh xuân trọn vẹn cuộc chiến tranh

sau lưng ta là kỷ niệm bi tráng

trước mặt ta vẫn con đường gập ghềnh

vẫn trang trọng tấm lòng trung thực

dù có thể lỗi lầm – làm thế nào mà biết trước

dù có sao thì cũng phải chân thành

 

Xưa mẹ ru ta ngủ yên lành

để khôn lớn ta hát bài đánh thức

có lẽ nào người lớn cứ ru nhau

ru tiềm lực ngủ vùi trong thớ thịt

***

Tiềm lực còn ngủ yên

trong quả tim mắc bệnh đập cầm chừng

Tiềm lực còn ngủ yên

trong bộ óc mang khối u tự mãn

Tiềm lực còn ngủ yên

trong con mắt lờ đờ thuỷ tinh thể

Tiềm lực còn ngủ yên

trong lỗ tai viêm chai màng nhĩ

Tiềm lực còn ngủ yên

trong ống mũi khò khè không nhận biết mùi thơm

Tiềm lực còn ngủ yên

trong lớp da biếng lười cảm giác

Năng động lên nào

từ mỗi tế bào, từ mỗi giác quan

cố nhiên cần lưu ý tính năng động của cái lưỡi

***

Cần lưu ý

lời nói thật thà có thể bị buộc tội

lời nịnh hót dối lừa có thể được tuyên dương

đạo đức giả có thể thành dịch tả

lòng tốt lơ ngơ có thể lạc đường

Cần lưu ý

có cái miệng làm chức năng cái bẫy

sau nụ cười là lởm chởm răng cưa

có cái môi mỏng rát hơn lá mía

hôn má bên này bật máu má bên kia

có trận đánh úp nhau bằng chữ nghĩa

khái niệm bắn ra không biết lối thu về

Cần lưu ý

có lắm sự nhân danh lạ lắm

mượn áo thánh thần che lốt ma ranh

nhân danh thiện tâm làm điều ác đức

rao vị nhân sinh để bán món vị mình

Cần lưu ý

có lắm nghề lạ lắm

nghề mánh mung cứa cổ bóp hầu nhau

nghề chửi đổng, nghề ngổi lê, nghề vu cáo

nghề ăn cắp lòng tin và chẹt họng đồng bào

có cả nghề siêu nghề gọi là nghề không làm gì cả

thọc gậy bánh xe cũng một thứ nghề...

Bộ sưu tập những điều ngang trái ấy

phù chú ma tà ru tiềm lực ngủ mê

***

Tôi muốn được làm tiếng hát của em

tiếng trong sáng của nắng và gió

tiếng chát chúa của máy và búa

tiếng dẻo dai đòn gánh nghiến trên vai

tiếng trần trụi của lưỡi cuốc

lang thang

khắp đất nước

hát bài hát

ĐÁNH THỨC TIỀM LỰC...

Tp. Hồ Chí Minh 1980-1982

 

 

Gửi bình luận của bạn
Xem thêm
x